Müəllif: Elnur İslamov — biznes eksperti

Azərbaycan biznesində tez-tez müşahidə olunan bir paradoks var: şirkətin anbarında satılmamış məhsulu, istifadə olunmayan istehsal gücü, boş xidmət saatları və peşəkar komandası mövcuddur, lakin dövriyyə vəsaiti çatışmadığı üçün yeni alışlar və sifarişlər təxirə salınır.

Başqa sözlə, iqtisadiyyatda dəyər var, amma həmin dəyəri hərəkətə gətirəcək qədər nağd pul hər zaman olmur.

Bank krediti, faktorinq, lizinq və digər maliyyə alətləri biznes üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu alətlərin heç biri müəssisələrin anbarında və istehsal gücündə qalan dəyəri avtomatik olaraq dövriyyəyə qaytarmır. Biznes klirinqi bu boşluğu müəyyən qədər doldura bilən tamamlayıcı mexanizmlərdən biri ola bilər.

Biznes klirinqi nədir?

Burada “klirinq” dedikdə banklararası ödəniş klirinqi deyil, müəssisələr arasında qarşılıqlı öhdəliklərin hesablaşdırılması və çoxtərəfli ticarətin təşkili nəzərdə tutulur.

Sadə formada mexanizm belə işləyir:

• şirkət şəbəkədəki başqa iştirakçıya məhsul və ya xidmət satır;
• satışın dəyəri onun daxili hesabında balans kimi qeydə alınır;
• şirkət qazandığı balansdan istifadə edərək ehtiyac duyduğu məhsul və ya xidməti şəbəkənin başqa iştirakçısından alır.

Bu, klassik ikitərəfli barter deyil. Bir şirkətin məhsulunu alan tərəfin mütləq həmin şirkətin ehtiyac duyduğu məhsulu satması tələb olunmur.

Məsələn, tikinti materialları satan müəssisə məhsulunu otelə təqdim edə, qazandığı balansla logistika xidməti ala bilər. Logistika şirkəti həmin balansı reklam xidmətinə, reklam şirkəti isə başqa bir iştirakçıdan ofis avadanlığı və ya mehmanxana xidməti almağa yönəldə bilər.

Beləliklə, ayrı-ayrı şirkətlərin ehtiyacları vahid dövriyyə daxilində bir-birini tamamlayır.

Bu, yeni pul vahidi demək deyil

Biznes klirinqinin mahiyyətini düzgün izah etmək vacibdir. Belə sistem nə manatın alternativi, nə yeni milli valyuta, nə də bank sisteminin əvəzedicisidir.

Bu, müəyyən edilmiş qaydalar daxilində fəaliyyət göstərən müəssisələrin qarşılıqlı ticarətini qeydiyyata alan hesablaşma mexanizmidir. Əməliyyatların dəyəri manatla müəyyənləşdirilə, daxili balans isə həmin dəyərin uçot göstəricisi kimi istifadə oluna bilər.

Əməkhaqqı, vergilər, idxal ödənişləri, kommunal xərclər və digər öhdəliklər yenə də nağd vəsait tələb edir. Klirinqin funksiyası nağd pulu tam əvəz etmək deyil, biznesin bütün xərclərini yalnız nağd vəsait hesabına maliyyələşdirmək məcburiyyətini müəyyən qədər azaltmaqdır.

Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün mümkün faydalar

1. Dövriyyə vəsaitinə qənaət

Müəssisə ehtiyaclarının bir hissəsini qazandığı balansla qarşıladıqda, mövcud nağd vəsaitini əməkhaqqı, vergi, idxal, kredit ödənişləri və digər zəruri istiqamətlərə yönəldə bilər.

Bu, şirkətə əlavə maliyyə qazandırmır, lakin mövcud likvidlikdən daha səmərəli istifadə etməsinə imkan yaradır.

2. Satılmayan ehtiyatların iqtisadi dəyərə çevrilməsi

Anbarda uzun müddət qalan məhsul müəssisə üçün saxlama, amortizasiya və maliyyələşmə xərci yaradır. Boş qalan istehsal xətti, otel otağı, reklam sahəsi, nəqliyyat vasitəsi və ya peşəkar xidmət saatı da istifadə olunmayan iqtisadi potensialdır.

Klirinq sistemi həmin resursların bazar qiymətini süni şəkildə aşağı salmadan yeni dövriyyəyə daxil edilməsinə şərait yarada bilər.

3. Kiçik və orta biznes üçün yeni satış kanalı

KOB-ların əsas problemlərindən biri yalnız maliyyəyə çıxış deyil, davamlı tələb və yeni müştəri tapmaqdır.

Klirinq şəbəkəsi düzgün qurulduqda iştirakçılar üçün əlavə B2B satış kanalı formalaşır. Şirkət mövcud satışlarını əvəz etmək əvəzinə, istifadə olunmayan gücü hesabına əlavə sifarişlər əldə edə bilər.

Bu məqam mühümdür: klirinq mövcud nağd satışların sistemə keçirilməsi üçün deyil, əsasən əlavə dövriyyənin yaradılması üçün istifadə olunmalıdır.

4. Yerli təchizat zəncirlərinin güclənməsi

Şirkətlər alış etməzdən əvvəl şəbəkədə mövcud yerli təkliflərə baxdıqda, daxili iqtisadi əlaqələr genişlənir. Tikinti, logistika, otelçilik, reklam, təhsil, mebel, kənd təsərrüfatı, qida, texniki xidmət və digər sahələr arasında yeni əməkdaşlıq imkanları yarana bilər.

Bu, idxalı avtomatik şəkildə əvəz etmir. Lakin yerli alternativ mövcud olduqda həmin alternativin bizneslər tərəfindən daha tez aşkar edilməsinə kömək edir.

5. İqtisadi zəifləmə dövrlərində əlavə dayanıqlılıq

Likvidliyin azaldığı dövrlərdə sağlam müəssisələr belə alışları təxirə sala və nəticədə iqtisadi dövriyyə zəifləyə bilər. Klirinq sistemi belə şəraitdə müəyyən əməliyyatların davam etdirilməsi üçün əlavə imkan yarada bilər.

2020-ci ildə Sardex sisteminin real əməliyyat məlumatları əsasında aparılmış akademik araşdırmada qarşılıqlı öhdəliklərin klirinqinin şəbəkədaxili xalis borcu təxminən 25 faiz, klirinqin qarşılıqlı kreditlə birlikdə tətbiqinin isə təxminən 50 faiz azaltdığı göstərilib. Bu nəticə bütün ölkələr üçün hazır resept deyil, lakin mexanizmin likvidliyə qənaət potensialını göstərən mühüm empirik nümunədir. 

6. Daha şəffaf B2B məlumat bazası

Rəqəmsal və düzgün idarə olunan sistem şirkətlərin əməliyyat tarixçəsi, ödəniş intizamı, tələb istiqamətləri və təklif imkanları haqqında faydalı məlumat yarada bilər.

Bu məlumatlar etibar reytinqinin, kredit limitlərinin və risk göstəricilərinin formalaşdırılmasında istifadə oluna bilər. Lakin məlumatların qorunması və iştirakçıların kommersiya sirrinin saxlanması əsas şərtlərdən biri olmalıdır.

Dünya təcrübəsi nə göstərir?

Bu mexanizmin ən uzunmüddətli nümunələrindən biri İsveçrədə 1934-cü ildə iqtisadi böhran dövründə yaradılmış WIR sistemidir. Hazırda CHW adlanan hesablaşma vahidi İsveçrə frankına 1:1 nisbətində bağlıdır və on minlərlə kiçik və orta müəssisədən ibarət şəbəkə daxilində istifadə olunur.

Sistemdə qiymətlərin İsveçrə frankı və CHW ilə eyni olması tələb edilir. İştirakçılar qəbul edəcəkləri CHW payını özləri müəyyənləşdirirlər. Bu qaydalar qiymət manipulyasiyasının qarşısının alınması və könüllü iştirak prinsipinin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. 

Digər tanınmış nümunə 2009-cu ildə İtaliyanın Sardiniya regionunda yaradılmış Sardex B2B qarşılıqlı kredit sistemidir. Sardex üzrə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, belə sistemlərin uğuru yalnız texnologiyadan deyil, iştirakçılar arasında etimaddan, şəbəkənin aktiv idarə olunmasından və tələb-təklif balansından asılıdır. 

Bu nümunələrdən çıxan nəticə odur ki, klirinq sadəcə proqram təminatı deyil. Onun əsas kapitalı balanslı biznes şəbəkəsi, düzgün risk idarəetməsi və etibardır.

Hansı risklər nəzərə alınmalıdır?

Klirinq sistemi nəzarətsiz qurulduqda özü də yeni problemlər yarada bilər.

Əsas risklər bunlardır:

• bəzi iştirakçıların yalnız satış edib balans toplaması, lakin şəbəkədən alış etməməsi;
• müəyyən sahələrdə təklifin çox, tələbin isə az olması;
• şirkətlərə maliyyə imkanlarından yüksək kredit limitlərinin verilməsi;
• keyfiyyətsiz məhsul və xidmətlərlə bağlı mübahisələr;
• qiymətlərin nağd satış qiymətindən süni şəkildə fərqləndirilməsi;
• mənfi balansların vaxtında bağlanmaması;
• vergi və mühasibat uçotunun düzgün aparılmaması;
• operatorun iştirakçılar qarşısında şəffaf olmaması;
• kommersiya məlumatlarının qorunmaması.

Buna görə də klirinq şəbəkəsinin fəaliyyəti aydın müqavilələrə, kredit limitlərinə, qiymət bərabərliyi prinsipinə, əməliyyatların sənədləşdirilməsinə, mübahisələrin həlli mexanizminə və müstəqil auditə əsaslanmalıdır.

Azərbaycanda necə başlamaq olar?

Ölkə miqyasında böyük sistem qurmazdan əvvəl məhdud və ölçülə bilən pilot layihə daha məqsədəuyğun olardı.

Pilot mərhələdə:

• bir-birini tamamlayan sahələrdən seçilmiş müəssisələr iştirak etməli;
• hər şirkətin real tələbi və boş satış potensialı əvvəlcədən ölçülməli;
• bütün iştirakçılara eyni deyil, maliyyə vəziyyətinə uyğun fərdi limitlər verilməli;
• məhsul və xidmətlər üzrə nağd və klirinq qiymətləri eyni saxlanılmalı;
• bəzi əməliyyatlarda nağd və klirinq ödənişinin birlikdə istifadəsinə imkan verilməli;
• vergi, mühasibat və hüquqi məsələlər aidiyyəti qurumlarla əvvəlcədən dəqiqləşdirilməli;
• nəticələr müstəqil şəkildə ölçülməlidir.

Pilotun uğuru təkcə aparılan əməliyyatların həcmi ilə qiymətləndirilməməlidir. Nağd vəsaitə qənaət, təkrar əməliyyatların sayı, iştirakçıların alış-satış balansı, vaxtı keçmiş mənfi hesablar, yaranmış yeni biznes əlaqələri və müştəri məmnuniyyəti də ölçülməlidir.

Nəticə

Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas ehtiyaclarından biri yalnız yeni maliyyə mənbələri tapmaq deyil, artıq mövcud olan iqtisadi dəyəri daha səmərəli hərəkətə gətirməkdir.

Satılmayan məhsul, boş istehsal gücü və istifadə olunmayan xidmət potensialı düzgün mexanizm olmadığı halda xərc olaraq qalır. Şəffaf, könüllü və riskləri idarə olunan klirinq sistemi isə həmin potensialın bir hissəsini əlavə dövriyyəyə çevirə bilər.

Bu mexanizmi bütün problemlərin həlli kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Klirinq nə bank kreditini, nə manatı, nə də ənənəvi ticarəti əvəz edir. O, düzgün hüquqi çərçivə, peşəkar idarəetmə və balanslı iştirakçı şəbəkəsi olduqda milli iqtisadiyyat üçün faydalı ola biləcək tamamlayıcı alətdir.

Əsas məqsəd pulu əvəz etmək deyil — iqtisadiyyatda artıq mövcud olan dəyəri hərəkətə gətirməkdir.

İş elanları AzVak.az-da