2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycanın xarici iqtisadi mövqeyi nəzərəçarpacaq dərəcədə güclənib. Cari əməliyyatlar balansının profisiti ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 2 dəfədən çox artaraq 4 milyard 737,7 milyon ABŞ dollarına çatıb. Profisitin ÜDM-ə nisbəti 12,4% təşkil edib.

Marja.az Azərbaycan Mərkəzi Bankının “2026-cı ilin 6 ayı üzrə Tədiyə balansı” hesabatına əsasən xəbər verir ki, 2025-ci ilin ilk yarısında cari əməliyyatlar balansında 2 milyard 317,4 milyon dollarlıq profisit qeydə alınmışdı. Beləliklə, bir il ərzində Azərbaycanın cari hesab profisiti təxminən 2,42 milyard dollar artıb.

Bu artımın əsas mənbəyi xarici ticarət balansının yaxşılaşmasıdır. Eyni zamanda, qeyri-neft-qaz sektorunda cari hesab kəsirinin azalması, ilkin gəlirlər balansındakı kəsirin daralması və ölkəyə pul baratlarının artması da ümumi nəticəyə müsbət təsir göstərib.

Cari hesabdakı yaxşılaşmanın 82%-dən çoxunu xarici ticarət təmin edib

2025-ci ilin ilk yarısında Azərbaycanın xarici ticarət balansının profisiti 4 milyard 161,4 milyon dollar olduğu halda, 2026-cı ilin eyni dövründə bu göstərici 6 milyard 155,3 milyon dollara yüksəlib. Artım 47,9% və yaxud təxminən 1 milyard 994 milyon dollar təşkil edib.

Hesablamaya görə, cari əməliyyatlar balansının profisitindəki 2,42 milyard dollarlıq yaxşılaşmanın təxminən 82%-i məhz xarici ticarət balansındakı artımın hesabına formalaşıb. Başqa sözlə, 2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycanın xarici balansının güclənməsində əsas amil xidmətlər və ya investisiya gəlirləri deyil, malların ixracından əldə edilən xalis valyuta gəlirlərinin artması olub.

Xarici ticarət dövriyyəsi 22,4 milyard dollar təşkil edib. Ümumi ixrac 16,9% artaraq 14 milyard 289,3 milyon dollara çatdığı halda, idxal cəmi 0,9% artaraq 8 milyard 134 milyon dollar olub.

Bu dinamika mühüm məqamı göstərir: xarici ticarət profisitinin böyüməsi idxalın kəskin azalmasından deyil, əsasən ixracın sürətli artmasından qaynaqlanıb. İxracın dəyəri bir il ərzində təxminən 2,06 milyard dollar artdığı halda, idxaldakı artım cəmi 69 milyon dollar ətrafında olub.

Neft-qaz sektoru yenə əsas valyuta mənbəyidir

Xarici ticarət göstəricilərində əsas rol yenə enerji sektoruna məxsusdur. 2026-cı ilin ilk yarısında neft-qaz sektorunun ixracı 16,7% artaraq 12 milyard 296,6 milyon dollara çatıb. Bunun 7,6 milyard dolları xam neftin, 4,2 milyard dolları təbii qazın, 0,5 milyard dolları isə neft emalı məhsullarının ixracından formalaşıb.

Mərkəzi Bank hesabat dövründə xam neftin orta qiymətinin 94,5 dollar/barel olduğunu bildirir. Nəticədə neft-qaz sektoru üzrə xarici ticarət profisiti 2025-ci ilin ilk yarısındakı 9,42 milyard dollardan 11,39 milyard dollara yüksəlib.

Cari əməliyyatlar balansında da mənzərə oxşardır. Neft-qaz sektoru üzrə profisit 23,6% artaraq 9 milyard 59 milyon dollara çatıb. Bu rəqəmlər Azərbaycanın xarici balansının yüksək neft və qaz gəlirlərinə həssaslığının davam etdiyini göstərir. Enerji ixracındakı əlverişli qiymət və gəlir dinamikası hazırda ölkənin xarici iqtisadi mövqeyinə böyük təhlükəsizlik yastığı yaradır.

Qeyri-neft ixracı artır, amma kəsir hələ 5,2 milyard dollardır

Müsbət məqamlardan biri qeyri-neft-qaz ixracının da yüksək templə artmasıdır. 2026-cı ilin ilk yarısında qeyri-neft-qaz ixracı 18% artaraq 1 milyard 992,7 milyon dollara çatıb. Ancaq qeyri-neft-qaz idxalı da 4% artaraq 7 milyard 225,2 milyon dollar olub. Nəticədə qeyri-neft-qaz sektorunun xarici ticarət kəsiri 5 milyard 232,5 milyon dollar təşkil edib. Bir il əvvəl həmin göstərici 5 milyard 261,6 milyon dollar idi. Yəni qeyri-neft ixracının 18% artması güclü göstərici olsa da, ixrac və idxal arasındakı struktur fərq hələ çox böyükdür.

Bu, tədiyə balansının əsas risk nöqtələrindən biri hesab edilə bilər: enerji gəlirləri nəzərə alınmadıqda Azərbaycan iqtisadiyyatı malların xarici ticarətində böyük həcmdə xalis valyuta tələb edən mövqedə qalır.

Cari əməliyyatlar balansında da qeyri-neft-qaz sektorunun kəsiri 4 milyard 321,4 milyon dollar təşkil edib. Bununla belə, müsbət məqam odur ki, həmin kəsir bir il əvvəlki 5 milyard 9,6 milyon dollarla müqayisədə 13,7% azalıb.

Beləliklə, 2026-cı ilin ilk yarısında xarici balansın yaxşılaşmasını yalnız neft amili ilə izah etmək düzgün olmaz. Qeyri-neft-qaz sektorunun xarici kəsirinin təxminən 688 milyon dollar azalması da cari hesab profisitinin artmasına ciddi töhfə verib.

İdxalın strukturunda maraqlı dəyişiklik: istehlak mallarının payı azalıb

Ümumi idxal cəmi 0,9% artsa da, onun daxili strukturunda əhəmiyyətli dəyişiklik baş verib. İstehlak mallarının idxalı 2025-ci ilin ilk yarısındakı 3 milyard 399,8 milyon dollardan 2 milyard 896,7 milyon dollara düşüb. Onların ümumi idxaldakı xüsusi çəkisi 42,2%-dən 35,6%-ə enib.

Ərzaq mallarının idxalı isə 1 milyard 215,8 milyon dollardan 905,2 milyon dollara geriləyib. Bunun əksinə olaraq, investisiya yönümlü malların idxalı 266,8 milyon dollardan 368,9 milyon dollara yüksəlib və ümumi idxaldakı payı 3,3%-dən 4,5%-ə çatıb.

Bu dəyişiklik idxalın istehlak yönümlü hissəsinin zəifləməsi, investisiya və digər məhsullara yönələn hissəsinin isə artması ilə müşayiət olunub.

Hesabatda uçuş aparatlarının idxalının 7,3 dəfə, hesablama maşınlarının 41,5%, elektrik maşınları və aparatlarının 39,9%, qazanlar, avadanlıq və mexaniki qurğuların isə 23,1% artdığı göstərilir.

Bu dinamika müəyyən dərəcədə iqtisadiyyatda texnologiya və əsas vəsaitlərə yönələn idxal tələbinin artmasına işarə edə bilər. Lakin “digər mallar” kateqoriyasının geniş olması səbəbindən bu nəticəni bütövlükdə investisiya fəallığının göstəricisi kimi qəbul etmək də doğru olmaz.

Nəqliyyat artıq xarici valyuta qazandıran mühüm xidmət sahəsinə çevrilir

Azərbaycanın xidmətlər balansı hələ də mənfidir.

2026-cı ilin ilk yarısında xidmətlərin ümumi dövriyyəsi 9,2 milyard dollar təşkil edib. Xidmətlər balansının kəsiri 1,2% azalaraq 1 milyard 35,4 milyon dollara düşüb. Lakin nəqliyyat xidmətlərində tam fərqli mənzərə var.

Qeyri-neft-qaz sektoru üzrə nəqliyyat xidmətlərinin ixracı 6,6% artıb, idxalı 1,7% azalıb. Nəticədə nəqliyyat xidmətləri üzrə profisit 9,9% artaraq 941,1 milyon dollara çatıb. 2025-ci ilin ilk yarısında bu göstərici 856,4 milyon dollar idi.

Mərkəzi Bank özü də hesabatda nəqliyyat xidmətlərinin xidmətlər balansına müsbət təsir göstərən “dayanıqlı maddəyə çevrildiyini” vurğulayır. Bu göstərici Azərbaycanın tranzit və logistika potensialının tədiyə balansında artıq ölçülə bilən valyuta gəlirinə çevrildiyini göstərir.

Əgər bu tendensiya davam edərsə, nəqliyyat sektoru qeyri-neft ixracının geniş mənada ən mühüm dayaqlarından birinə çevrilə bilər.

Turizmdə dövriyyə azalıb, amma balans müsbətə keçib

Turizm xidmətlərində isə ziddiyyətli dinamika qeydə alınıb. Qarşılıqlı turizm xidmətlərinin dövriyyəsi 14,7% azalaraq 1,4 milyard dollara düşüb. Bununla belə, turizm xidmətlərinin ixracı 747,8 milyon dollar, idxalı 700,6 milyon dollar olub.

Nəticədə Azərbaycan turizm xidmətləri üzrə 47,2 milyon dollarlıq profisit əldə edib.

Hər gün yeni vakansiyalar - AzVak.az-da

Bu dövrdə xaricə səfər edən Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 5,1%, ölkəyə gələn xarici vətəndaşların sayı isə 10,3% azalıb. Beləliklə, turizm balansının müsbət olması yaxşı göstəricidir, lakin ümumi dövriyyənin azalması sektorun xarici valyuta gəlirlərinin genişlənməsi baxımından hələ güclü artım mərhələsinə keçmədiyini göstərir.

Azərbaycana pul baratları 40%-dən çox artıb

Tədiyə balansının digər diqqətçəkən göstəricisi pul baratlarıdır.

2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycana göndərilən pul baratlarının həcmi 40,2% artaraq təxminən 0,7 milyard dollara çatıb. Ölkədən xaricə köçürülən pul baratları isə 12,7% azalaraq 0,2 milyard dollar olub. Nəticədə pul baratları üzrə müsbət saldo 82,8% artaraq təxminən 0,5 milyard dollara yüksəlib.

Təkrar gəlirlər balansının ümumi profisiti də 86,3% artaraq 525,7 milyon dollar təşkil edib.

Pul baratlarının artması bir tərəfdən ölkəyə əlavə valyuta daxilolması yaradır, digər tərəfdən ev təsərrüfatlarının gəlirlərinə və daxili istehlaka dəstək verir.

Diqqətçəkən məqam: Azərbaycan xaricə cəlb etdiyindən daha çox birbaşa investisiya yönəldib

Kapital və maliyyə hesabında isə fərqli tendensiya müşahidə olunur. 2026-cı ilin ilk yarısında birbaşa xarici investisiyalar formasında Azərbaycana 3,7 milyard dollar sərmayə cəlb edilib. Eyni dövrdə Azərbaycan rezidentlərinin xarici iqtisadiyyata yönəltdiyi birbaşa investisiyaların həcmi 5 milyard dollar təşkil edib.

Mərkəzi Bankın hesablamasına görə, birbaşa xarici investisiyalar üzrə 4,4 milyard dollarlıq kəsir yaranıb. Bu rəqəm göstərir ki, cari hesab üzrə böyük valyuta profisitinin bir hissəsi ölkə daxilində ehtiyat formasında qalmaq əvəzinə xaricdə aktivlərin və investisiyaların artırılmasına yönəlib.

Bu, tədiyə balansının mühüm xüsusiyyətidir: cari hesab profisiti avtomatik olaraq eyni həcmdə valyuta ehtiyatlarının artması demək deyil. Valyuta daxilolmalarının bir hissəsi xarici aktivlərin alınmasına, sərmayələrə, maliyyə öhdəliklərinin dəyişməsinə və digər kapital əməliyyatlarına yönələ bilər.

Azərbaycana gələn birbaşa investisiyanın 76%-i yenə neft-qaz sektorundadır

Xaricdən Azərbaycana cəlb edilən birbaşa investisiyaların strukturunda enerji sektorunun dominantlığı davam edir. Ölkə iqtisadiyyatına yatırılmış birbaşa xarici investisiyaların 76,1%-i neft-qaz sektorunun payına düşüb.

Bununla yanaşı, qeyri-neft-qaz sektoruna cəlb olunmuş birbaşa xarici investisiyalar 19,6% artaraq 0,9 milyard dollara çatıb. Bunun təxminən 0,3 milyard dolları Azərbaycanda əldə olunan gəlirlərin yenidən investisiya edilməsindən ibarət olub.

Qeyri-neft sahələrində 19,6%-lik artım müsbət tendensiyadır. Lakin ümumi birbaşa investisiya strukturunda neft-qaz sektorunun 76,1%-lik payı xarici kapital axınlarının şaxələndirilməsi məsələsinin aktual olaraq qaldığını göstərir.

Xarici kredit öhdəliklərində 2,5 milyard dollarlıq artım

“Digər investisiyalar” üzrə Azərbaycanın xalis xarici maliyyə öhdəlikləri 2,4 milyard dollar artıb.

Xüsusilə kreditlər və ssudalar üzrə xalis xarici maliyyə öhdəliklərində 2,5 milyard dollarlıq artım qeydə alınıb. Bunun əsas hissəsi neft-qaz sektorunun kreditləri hesabına formalaşıb.

Eyni zamanda, portfel investisiyaları üzrə xarici maliyyə öhdəlikləri 2 milyard dollar azalıb və bu azalma əsasən dövlət sektorunun hesabına baş verib.

Bu mənzərə xarici maliyyələşmənin strukturunda müəyyən dəyişiklik olduğunu göstərir: portfel öhdəlikləri azalarkən, kredit və ssudalar üzrə öhdəliklər yüksəlib.

Valyuta aktivləri 85,8 milyard dollara çatıb

Güclü cari hesab profisiti və yüksək enerji gəlirləri Azərbaycanın xarici maliyyə buferlərinin artmasına da imkan verib. 2026-cı ilin ilk yarısında tədiyə balansının ehtiyat aktivlərinin reallaşmış hissəsi təxminən 1,4 milyard dollar artıb.

Ölkənin strateji valyuta aktivləri isə ilin ilk 6 ayında 0,7 milyard dollar artaraq 85,8 milyard dollara çatıb. Strateji valyuta aktivlərinin yüksəlməsi manatın məzənnəsinin, xarici ödəniş qabiliyyətinin və bütövlükdə makroiqtisadi sabitliyin qorunması baxımından Azərbaycanın imkanlarını genişləndirir.

Güclü nəticədir, amma iki struktur məsələ qalır

2026-cı ilin ilk yarısının tədiyə balansı ümumilikdə Azərbaycanın xarici maliyyə mövqeyinin gücləndiyini göstərir. Ən müsbət məqam cari hesab profisitinin 2 dəfədən çox artması, xarici ticarət profisitinin təxminən 48% yüksəlməsi və strateji valyuta aktivlərinin 85,8 milyard dollara çatmasıdır.

Digər mühüm müsbət tendensiya qeyri-neft-qaz sektorunun cari hesab kəsirinin 13,7% azalması, qeyri-neft ixracının 18% artması və nəqliyyat xidmətlərinin təxminən 1 milyard dollarlıq xalis valyuta gəliri yaratmasıdır.

Lakin iki struktur məsələ diqqətdə qalmalıdır.

Birincisi, qeyri-neft-qaz sektorunun xarici ticarət kəsiri hələ də 5,2 milyard dolları keçir. Bu, iqtisadiyyatın enerji sektorundan kənarda idxaldan asılılığının yüksək olduğunu göstərir.

İkincisi, ölkəyə daxil olan birbaşa xarici investisiyaların 76,1%-nin neft-qaz sektorunun payına düşməsi xarici kapitalın şaxələndirilməsinin hələ istənilən səviyyəyə çatmadığını göstərir.

Beləliklə, hazırkı yüksək neft və qaz gəlirləri Azərbaycana güclü xarici maliyyə buferi yaradır. Növbəti mərhələdə əsas məsələ bu əlverişli dövrün qeyri-neft ixracının, xidmət ixracının və qeyri-neft sektoruna birbaşa xarici investisiyaların daha sürətli artırılması üçün istifadə edilməsidir.

İş elanları AzVak.az-da