Azərbaycanda kredit, lizinq və faktorinq müqavilələri üzrə gələcək pul daxilolmaları əsasında istiqraz buraxılmasına imkan verən sekyuritizasiya mexanizminin hüquqi çərçivəsi hazırlanır. Bu mexanizm kreditorlara ödənişlərin daxil olmasını gözləmədən həmin aktivlər hesabına maliyyələşmə cəlb etmək imkanı yaratmalıdır.

Marja.az xəbər verir ki, bununla bağlı “Banklar haqqında” və “Qiymətli kağızlar bazarı haqqında” qanunlara dəyişiklik layihəsi Milli Məclisin 16 oktyabr 2026-cı il tarixli iclasında birinci oxunuşda qəbul edilib. 

Layihəyə əsasən, sekyuritizasiya şirkəti müəyyən aktivləri ilkin kreditordan satın alacaq və həmin aktivlər əsasında istiqraz buraxacaq. İstiqrazların əsas məbləği və faizləri sekyuritizasiya planına uyğun olaraq aktivlərdən daxil olan vəsait hesabına ödəniləcək.

Sadələşdirilmiş izahla, kreditor gələcəkdə hissə-hissə alacağı ödənişlər üzrə tələb hüquqlarını xüsusi şirkətə satır. Şirkət istiqraz yerləşdirərək investorların vəsaitini cəlb edir və aktivlərin alışını maliyyələşdirir. Sonrakı ödənişlər istiqraz sahibləri qarşısındakı öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə yönəldilir.

Hansı aktivlərdən istifadə edilə biləcək?

Layihədə kredit, maliyyə icarəsi və faktorinq müqavilələri, həmçinin fond birjasında listinqdə olmayan korporativ istiqrazlar üzrə yaranan pul tələblərinin sekyuritizasiya predmeti olması nəzərdə tutulur. Mərkəzi Banka digər pul tələblərini də bu dairəyə daxil etmək səlahiyyəti verilməsi təklif edilir.

Bununla yanaşı, müəyyən aktivlərə məhdudiyyət qoyulur. Normativ hüquqi aktlarla müəyyən edilən hallarda sahibkarlara verilmiş güzəştli kreditlər, iflas prosesində olan şəxslərə verilmiş borclar, dövri ödəniş nəzərdə tutmayan debitor borclar və üçüncü şəxslərin xeyrinə yüklənmiş aktivlər mexanizmə daxil edilə bilməyəcək.

İnvestisiya qiymətli kağızları da, listinqdə olmayan korporativ istiqrazlar üzrə göstərilən istisna nəzərə alınmaqla, bu mexanizmdən kənarda saxlanılır. Təklif olunan fəslin tələbləri Mülki Məcəllə ilə tənzimlənən ipoteka istiqrazlarının emissiyasına şamil edilməyəcək. 

Aktivləri satan tərəf istiqrazların azı 5%-ni saxlamalı olacaq

Risklərin idarə edilməsi üzrə əsas tələblərdən biri aktivlərin satıcısının həmin aktivlər əsasında buraxılan istiqrazların azı 5%-ni əldə etməsi və tədavül müddətinin sonunadək saxlamasıdır.

Baza emissiya prospekti əsasında bir neçə buraxılış olduqda bu tələb daha aşağı kredit reytinqinə, reytinq olmadıqda isə daha yüksək kredit riskinə malik istiqrazlara tətbiq ediləcək. Bir neçə satıcının aktivləri istifadə olunduqda tələb hər satıcının ötürdüyü aktivlərin məbləğinə mütənasib hesablanacaq.

Layihədə tam və qeyd-şərtsiz dövlət zəmanəti verilən və ya Azərbaycanın üzv olduğu beynəlxalq təşkilatların təmin etdiyi istiqrazlar üçün risklərin idarə edilməsi üzrə istisna nəzərdə tutulur.

İstiqrazların alınması isə satıcının məcburi iştirakına dair müddəalar nəzərə alınmaqla, yalnız institusional investorlar üçün nəzərdə tutulur. 

Hər proses üçün Mərkəzi Bankın təsdiqi tələb olunacaq

Sekyuritizasiya fəaliyyəti ilə yalnız müvafiq planı Mərkəzi Bank tərəfindən təsdiqlənmiş hüquqi şəxslərin məşğul olması təklif edilir. Bu şirkətlərin fəaliyyətinin müstəsna predmeti sekyuritizasiya olacaq.

Planın təsdiqi üçün müraciətə 20 iş günü ərzində baxılması nəzərdə tutulur. Sənədlərdə çatışmazlıq aşkarlandıqda bu barədə 10 iş günü ərzində bildiriş verilməli, çatışmazlıqlar da 10 iş günü ərzində aradan qaldırılmalıdır. Bu müddətdə müraciətə baxılma müddətinin axımı dayanacaq.

Plan təsdiqləndikdən sonra istiqraz buraxılışının dövlət qeydiyyatı üçün 60 iş günü ərzində müraciət edilməlidir. Həmin müddətdə müraciət təqdim olunmazsa, plan qüvvədən düşmüş hesab ediləcək. 

İnvestorlar üçün aktivlərin ayrıca qorunması nəzərdə tutulur

Layihəyə görə, aktivlər müvafiq reyestrə daxil edildiyi andan istiqraz sahiblərinin xeyrinə qanun üzrə girov qoyulmuş sayılacaq. Həmin aktivlər başqa şəxslərin xeyrinə yüklənə, digər kreditorların tələblərinin ödənilməsi üçün onların üzərinə həbs qoyula və tələb yönəldilə bilməyəcək.

Aktivlərin tələblərə uyğunluğunu planın təsdiqi mərhələsində kənar auditor, sonrakı dövrdə isə xidmət agenti yoxlayacaq. Xidmət agenti borclulardan ödənişlərin toplanmasını, vəsaitlərin bölüşdürülməsini və istiqraz sahiblərinə ödənişləri həyata keçirəcək.

Aktivlərin satıcısı, kredit, lizinq və ya faktorinq təşkilatı xidmət agenti ola biləcək. Agentin sekyuritizasiya şirkətinə aidiyyəti şəxs olması isə nəzərdə tutulmur. 

Yerləşdirmə baş tutmasa, aktivlər satıcıya qayıdacaq

İstiqrazların yerləşdirilməsi başa çatdıqdan sonra aktivlərin satış məbləği 30 gün ərzində satıcıya ödənilməlidir. Yerləşdirmə baş tutmadıqda alqı-satqı müqaviləsinə xitam veriləcək və aktivlər üzrə mülkiyyət hüququ satıcıya keçəcək.

Tələblərə uyğun olmayan aktiv aşkarlandıqda satıcı onu 10 təqvim günü ərzində uyğun aktivlə əvəz etməli, bu mümkün olmadıqda isə geri almalıdır.

Sekyuritizasiya şirkətinin aktivlər üzrə pul tələblərinin qalığı və istiqraz ödənişləri barədə həm Mərkəzi Banka, həm də istiqraz sahiblərinə rüblük məlumat təqdim etməsi də təklif olunur. 

Mexanizm maliyyələşmə mənbələrini genişləndirə bilər

Layihənin iqtisadi məntiqi kreditorun gələcək pul daxilolmalarını daha erkən maliyyə resursuna çevirməsidir. Bu, bankların və digər uyğun aktiv sahiblərinin maliyyələşmə imkanlarını genişləndirə, kapital bazarına aktivlərdən daxilolmalarla təmin edilən yeni alət çıxara bilər. Bu qiymətləndirmə təklif olunan mexanizmin mümkün təsiridir; ilk buraxılışların həcmi, gəlirliliyi və bazara çıxış vaxtı açıqlanmayıb.